Rada Ministrów dnia 3 lutego 2026 r. przyjęła projekt ustawy o zmianie ustawy Ordynacji podatkowej oraz zmianie niektórych innych ustaw (UD196). Ministerstwo Finansów wskazuje, że nowe rozwiązania skrócą czas prowadzenia postępowań, uniemożliwią instrumentalne przedłużanie spraw podatkowych oraz pozwolą organom skupić się na realnych nadużyciach zamiast na drobnych uchybieniach formalnych. Deklaracje te brzmią obiecująco. Projekt zawiera jednak rozwiązania, które mogą budzić wątpliwości co do ich zasadności. Warto zatem przyjrzeć się im bliżej.

Co zawiera nowelizacja Ordynacji podatkowej (UD196)?

Projekt zakłada m.in.:

• zmiany w zakresie raportowania schematów podatkowych (ang. mandatory disclosure ruling – MDR) – w tym likwidację obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych, uporządkowanie przepisów i dostosowanie ich do dyrektywy DAC6 oraz ograniczenie liczby i częstotliwości składanych formularzy;
• zmiany w zakresie przedawnienia – uchylenie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej (zawieszenie biegu terminu przedawnienia w razie wszczęcia postępowania karnego skarbowego) oraz równoczesne uchylenie art. 44 § 2 k.k.s., który obecnie stanowi, że w przypadku przedawnienia zobowiązania podatkowego ustaje również karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej. Po uchwaleniu projektowanych zmian, sąd powszechny będzie mógł orzec odpowiedzialność karną skarbową nawet wtedy, gdy zobowiązanie podatkowe uległo już przedawnieniu;
• zmiany upraszczające i usprawniające rozliczenia – m.in. zniesienie wymogu składania wniosku o stwierdzenie nadpłaty w przypadku, gdy nadpłata wynika ze skorygowanej deklaracji, podwyższenie z 1000 zł do 5000 zł kwoty podatku możliwej do zapłacenia przez inny podmiot niż podatnik, a także dostosowanie przepisów dotyczących doręczeń do ustawy o doręczeniach elektronicznych i stopniowe wygaszanie platformy ePUAP oraz uproszczenia w zakresie wydawania decyzji ustalających w podatkach lokalnych.

Podatek się przedawni, ale kara nie

Spośród wszystkich projektowanych zmian największe emocje budzi właśnie kwestia przedawnienia. Uchylenie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej należy co do zasady ocenić pozytywnie. Przepis ten stał się symbolem instrumentalnego wykorzystywania postępowań karnych skarbowych wyłącznie w celu zawieszenia biegu terminu przedawnienia. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w której pięcioletni termin przedawnienia miał charakter iluzoryczny, a podatnik przez wiele lat pozostawał w stanie niepewności.

Jednak równoczesne uchylenie art. 44 § 2 k.k.s. rodzi poważny paradoks systemowy. Z jednej strony ustawodawca deklaruje przywrócenie realnego znaczenia przedawnienia zobowiązania podatkowego. Z drugiej strony przewiduje możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej skarbowej nawet po jego upływie, wraz z orzeczeniem obowiązku zapłaty równowartości przedawnionej należności (projektowany art. 53 § 27a k.k.s.).

Powstaje więc pytanie, czy w takim modelu przedawnienie rzeczywiście zachowuje swój gwarancyjny charakter, czy też staje się jedynie konstrukcją formalną, której praktyczne znaczenie zostaje ograniczone. Trudno oprzeć się wrażeniu, że ustawodawca próbuje jednocześnie „oddawać” i „zatrzymywać” tę samą wartość.

Bo przecież nietrudno wyobrazić sobie, że proponowane rozwiązanie może prowadzić do sytuacji, że organy będą kierować akty oskarżenia do sądów karnych bez uprzedniego zakończenia postępowania podatkowego decyzją administracyjną. W takiej sytuacji to sąd karny będzie zmuszony rozstrzygać nie tylko o winie, lecz również de facto o istnieniu i wysokości zobowiązania podatkowego. Tymczasem sąd karny nie jest organem wyspecjalizowanym w merytorycznym ustalaniu zobowiązań podatkowych.

Paradoks omawianej nowelizacji polega więc na tym, że pod hasłem przywrócenia realnego znaczenia przedawnienia wprowadza się rozwiązania, które mogą prowadzić do utrzymania szerokich możliwości represyjnych państwa, tyle że w innej formule procesowej.