Jesteśmy w punkcie, w którym Ministerstwo Rozwoju i Technologii opublikowało przegląd ustawy o fundacji rodzinnej jako wynik przeprowadzonych konsultacji w przedmiocie oceny skutków regulacji ustawy z dnia 26 stycznia 2023 roku o fundacji rodzinnej. Podkreślmy, że mówimy o przeglądzie i wstępnych założeniach, a nie o projekcie zmiany ustawy.

Podstawa działania 

Zgodnie z art. 143 ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej Rada Ministrów dokona przeglądu funkcjonowania przepisów ustawy i przedłoży Sejmowi i Senatowi informację o skutkach jej obowiązywania wraz z propozycjami zmian, po upływie 3 lat od dnia jej wejścia w życie. Ustawa o fundacji rodzinnej weszła w życie 22 maja 2023 r. Niniejszy przegląd obejmuje okres trzech pierwszych lat obowiązywania ustawy. 

Ministerstwo zaakcentowało, że zaprezentowane wnioski mają różny stopień skonkretyzowania zależny od stopnia zaawansowania analiz poszczególnych zagadnień. Wnioski o charakterze kierunkowym, bez propozycji konkretnych rozwiązań oznaczone zostały jako zagadnienia do „szerokiej dyskusji”. 

Jakie wnioski wynikają z przeprowadzonego przeglądu? 

Ministerialny przegląd obejmował konsultacje z poszczególnymi ministerstwami, w zakresie działania rejestru fundacji rodzinnych, problemów związanych z alokacją nieruchomość rolnych oraz szeroko nakreślonych aspektów podatkowych działania fundacji rodzinnej. Konsultacje obejmowały również rozmowy ze środowiskiem praktyków współtworzących fundacje rodzinne oraz instytucjami towarzyszącymi jak np. Związkiem Banków Polskich.  

W przeglądzie zaakcentowano kluczowe wnioski: 

• zdecydowanie wyższe niż pierwotnie zakładano zainteresowanie tworzeniem fundacji rodzinnych (przewidywano utworzenie około 500 fundacji rodzinnych w pierwszych latach działania ustawy, tymczasem zarejestrowano już przeszło 3600 fundacji rodzinnych), 
• intensywne wykorzystanie fundacji rodzinnej do prowadzenia działalności gospodarczej, która często nosi cechy działalności operacyjnej, 
• szczególnie wysokie zainteresowanie fundacjami rodzinnymi, gdzie fundator jest również jedynym beneficjentem, co zdaniem twórców przeglądu przeczy realizacji celu sukcesyjnego. 

Jakie założenia możliwych zmian będą przedmiotem dalszych prac?

Projektowane założenia odnoszą się do zagadnień w szczególności: 

• rejestru fundacji rodzinnych i usprawnienia jego działania, poprzez przyznanie kompetencji prowadzenie spraw z zakresu rejestru 27 wydziałom Krajowego Rejestru Sądowego, 
• umożliwienia wnoszenia nieruchomości rolnych do fundacji rodzinnej z wyłączeniem ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego 
• modyfikacji zakresu danych ujawnianych w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych, w tym danych beneficjentów małoletnich 
• zasad reprezentacji fundacji rodzinnej i stałości funduszu założycielskiego poprzez określenie zasad wnoszenia mienia do fundacji rodzinnej po jej utworzeniu 
• uszczegółowiania celu tworzenia fundacji rodzinnych poprzez wskazanie na cel sukcesyjny powoływania instytucji 
• zmiana modelu opodatkowania kierowanego do przyszłych fundacji rodzinnych 

Nasza ocena przeglądu 

Ważny jest aspekt przeprowadzenia przeglądu ustawy w zakładanym przez ustawę o fundacji rodzinnej terminie. Trzy lata jej działania to pierwszy realny termin, który pozwala na dokonanie wniosków. W szczególności negatywnie należy ocenić działania ustawodawcy z ostatnich trzech lat, gdzie próbowano dokonać modyfikacji zasad opodatkowania fundacji rodzinnej.  

Sam przegląd to jednak jedynie wstępne wnioski. Na wskazanym etapie stanowią one zbiór postulatów sformułowanych w trakcie konsultacji. Brak na ten moment szczegółowych rozwiązań ustawowych.  

Z postulatów wysuwają się potencjalne kierunki zmiany ustawy, które mogą obejmować odejście od możliwości prowadzenia przez fundacje rodzinne działalności o charakterze typowo operacyjnym i przekierowaniu tej działalności na model tzw. pasywnego przedsiębiorcy i z tym związane możliwe zmiany w definicji działalności gospodarczej oraz modelu opodatkowania.  

Zmiana modelu opodatkowania nakreślona na ten moment w sposób jedynie szczątkowy mogłaby obejmować przejście z opodatkowania CIT na poziom PIT oraz zmianę ze zwolnienia podmiotowego, którego beneficjentem jest obecnie fundacja rodzinna na model obejmujący zwolnienie przedmiotowe.  

Jak wskazano w przeglądzie, przyznanie preferencyjnych zasad opodatkowania wynikało z funkcji fundacji rodzinnej w zakresie sukcesji oraz długoterminowego zarządzania majątkiem. Aksjologiczne uzasadnienie przyznania preferencji istnieje wyłącznie wówczas, gdy pozostają one funkcjonalnie powiązane z modelem instytucjonalnym, służącym realizacji określonych założeń. Wydaje się, że to może stanowić kierunek możliwych zmian. O ile doprecyzowania definicji działalności gospodarczej fundacji rodzinnej nakreślonej w art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej jest wysoce wskazana, to uzależnianie tej możliwości od celu sukcesyjnego może powodować trudności w zdefiniowaniu tego celu.